عقلى قائم است بر اينكه انبياء ، معصوم از گناهند ، پس قطعا « هم » يوسف « هم » بر گناه نبوده . در مجمع البيان مىگويد : در ظاهر آيه « هم » به چيزى تعلق گرفته كه بطور حقيقت مورد قصد و عزم تعلق نمىگيرد ، زيرا فرموده : * ( وَلَقَدْ هَمَّتْ بِه ) * ( به يوسف ) * ( وَهَمَّ بِها ) * ( به زليخا ) و « هم » يوسف را متعلق به زليخا و « هم » زليخا را متعلق به يوسف گرفته و معقول نيست كه ذات آن دو مورد اراده و عزم قرار گيرد ، چون معقول نيست ذات چيزى مورد اراده و عزم قرار گيرد . بنا بر اين اگر « هم » در آيه را حمل بر عزم كنيم بايد چيزى محذوف در تقدير بگيريم ، كه عزم و تصميم بدان تعلق بگيرد . و ممكن است « هم » و عزم يوسف را متعلق به امر محذوفى بگيريم كه با ساحت قدس نبوتش سازگار باشد ، مانند زدن زليخا و از خود دفاع كردن ، پس كانه گفته مىشود : « زليخا بر فحشا و گناه تصميم گرفت ، و خواست تا يوسف با وى درآميزد ، يوسف هم تصميم گرفت از خود دفاع نموده ، او را بزند » هم چنان كه گفته مىشود : « تصميم فلانى را گرفتم ، يا برايش خيالى دارم » يعنى بنا دارم او را بزنم و يا مكروهى بر او وارد سازم . و بنا بر اين ، معناى رؤيت برهان آن است كه خداوند به او برهانى نشان داد كه اگر بر آنچه تصميم گرفته اقدام كند ، خانواده زليخا او را هلاك نموده به قتل مىرسانند . و يا اين خيانت و فضيحت را به گردن او انداخته ، وانمود مىكند كه يوسف به من درآويخت و خواستم امتناع بورزم مرا كتك زد ، خداوند بدين وسيله خبر مىدهد كه سوء فحشاء را كه همان قتل و گمان بد باشد از او بگردانيد . و تقدير آيه چنين است : اگر برهان پروردگار خود را نديده بود اين كار ( زدن ) را مىكرد . و جواب « لو لا » ( اين كار را مىكرد ) حذف شده ، هم چنان كه در آيه « وَلَوْ لا فَضْلُ اللَّه عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُه وَأَنَّ اللَّه رَؤُفٌ رَحِيمٌ » حذف شده . « 1 » و جوابش اين است كه اين حرف عيبى ندارد ، جز اينكه مبنى بر اختلاف داشتن دو « هم » است ، و اختلاف معناى آن دو خلاف ظاهر است ، و خلاف ظاهر را در جايى بايد گفت كه نشود كلام را بر ظاهرش حمل كرد ، و ما در سابق طورى معنا كرديم كه هر دو كلمه « هم » به يك معنا تفسير شد . علاوه بر اين ، لازمه اين حرف كه منظور از برهان چيزى باشد كه به يوسف بفهماند كه اگر زليخا را بزنى هم تو را مىكشند و هم رسوايت مىكنند و منظور از « سوء » كشتن و منظور از

--> ( 1 ) مجمع البيان ، ج 5 ، ص 224 .